Međutim, ni geografski polovi nisu potpuno nepomični, a novo istraživanje ukazuje na to da je naša planeta tokom posljednjih 320 miliona godina prošla kroz četiri velika perioda njihovog pomjeranja.
Prema studiji objavljenoj 1. oktobra u časopisu Science, ovi događaji povezani su s procesom poznatim kao pravo lutanje polova.
Čvrsti vanjski sloj Zemlje, koji obuhvata koru i gornji dio omotača, pomjera se preko dubljih slojeva planete. Zemljina kora nalazi se na sporije deformirajućem sloju stijena, poznatom kao omotač ili mantl, koji okružuje jezgro.
Kretanje ovih slojeva može promijeniti raspored mase na Zemlji i utjecati na njenu ravnotežu oko ose rotacije. Kao odgovor na te promjene, čvrsti vanjski slojevi mogu promijeniti položaj u odnosu na jezgro, zbog čega se pomjeraju i geografski polovi.
Polovi se pomjeraju i danas
Pravo lutanje polova nije samo pojava iz daleke prošlosti. Satelitska mjerenja pokazuju da se ono odvija i danas.
“Na osnovu satelitskih mjerenja znamo da se to događa i u našem vremenu, brzinom od oko deset centimetara godišnje, uglavnom zbog topljenja ledenih kapa”, rekao je vodeći autor istraživanja Matthew Domeier, geofizičar sa Univerziteta u Oslu, za Scientific American.
Istraživanje ovog procesa u dalekoj prošlosti predstavlja veliki izazov. Kretanje tektonskih ploča može se pogrešno protumačiti kao pomjeranje polova, zbog čega su ranije studije davale različite rezultate.
Naučnici zato nisu bili sigurni da li se geografski polovi pomjeraju postepeno i ravnomjerno ili prolaze kroz kraće periode intenzivnijih promjena.
Nova metoda otkrila četiri velika događaja
Domeier i njegove kolege razvili su pristup koji se zasniva na proučavanju drevnih promjena nivoa mora.
Zemlja nije savršena kugla. Zbog rotacije je blago ispupčena oko ekvatora. Kada dođe do pravog lutanja polova, ovaj ispupčeni dio zadržava svoj položaj u odnosu na osu rotacije, dok se kopnene mase pomjeraju u odnosu na njega.
Zbog toga pojedina područja mogu potonuti ispod nivoa mora, dok se druga, ranije potopljena područja, mogu izdignuti iznad njegove površine.
Takve promjene mogu ostaviti prepoznatljiv obrazac u obliku četiri područja, nalik djetelini s četiri lista.
“Ovo je veoma neobičan obrazac koji ne izazivaju drugi procesi na Zemlji”, rekao je Domeier za New Scientist.
Istraživači su pomoću kompjuterskih simulacija promjena nivoa mora tokom posljednjih 320 miliona godina pokušali pronaći tragove tog obrasca. Izdvojili su četiri perioda u kojima je moglo doći do velikih pomjeranja:
Prije približno 20 do 30 miliona godina, na prelazu iz oligocena u miocen.
Prije oko 90 do 100 miliona godina, tokom srednje krede.
Prije približno 140 do 150 miliona godina, od kasne jure do rane krede.
Prije oko 190 do 200 miliona godina, tokom rane jure.
Pomjeranje polova moglo je utjecati na klimu i ekosisteme
Naučnici su i ranije razmatrali mogućnost da je pravo lutanje polova doprinijelo klimatskim promjenama, uključujući ledeno doba koje je počelo prije približno 3,2 miliona godina.
Autori novog istraživanja smatraju da njihovi nalazi dovode u pitanje shvatanje da je ovaj proces zanemariv ili da se odvija isključivo postepeno i veoma sporo.
Prema njihovim zaključcima, pomjeranje polova moglo bi biti povremen faktor koji utječe na promjene nivoa mora, ali i na druge globalne ekološke i biološke procese.
Intenzivnija pomjeranja Zemljinih vanjskih slojeva potencijalno mogu utjecati na okeanske struje i klimatske obrasce, što bi se odrazilo i na ekosisteme. Ipak, konkretne posljedice pojedinačnih događaja još nisu u potpunosti razjašnjene.
“Ovo je veoma uzbudljiv napredak koji nam pomaže da povežemo procese duboko unutar Zemlje s dugoročnim promjenama klime i nivoa mora na planeti”, rekao je Sabin Zahirović, geonaučnik sa Univerziteta u Sydneyju koji nije učestvovao u istraživanju, za New Scientist.
Istraživači još nemaju konačan odgovor na pitanje šta pokreće ove događaje niti koliko se geografski polovi pomjere tokom svakog od njih.
“Pokušaj da shvatimo zašto su se ovi događaji dogodili baš u tim periodima bio bi sljedeći logičan korak”, rekao je Domeier za Scientific American.
(Vijesti.ba)